AI, de voorouderverdelger

Als ik AI een vraag stel, over pak hem beet de Divina Commedia van Dante of het achterlicht van een Volvo Stationcar, dan word ik door de chatbot ruimschoots, ja, meer dan ruimschoots bediend met onvoorstelbaar veel kennis over de Divina Commedia van Dante en het achterlicht van een Volvo Stationcar. Bij elke nieuwe vraag die ik de chatbot stel hetzelfde liedje. Uitbundigheid, breedsprakigheid, oorspronkelijkheid. En, zo verlangd, gebracht met humor, ironie en beeldspraak. Als bijvangst bij een ongelimiteerde overvloed aan informatie.

Mega-datacentra, die zich over grote daartoe beschikbaar gestelde landschappen uitstrekken zijn mij, dankzij publieke voorzieningen van heel veel energie en water, ten dienste door, in een oogwenk, ruimschoots te bedienen van toepasselijke en uitnodigende informatie. Met in een nabije toekomst nu ontworpen wordende AI-programma’s, die behalve zelf te denken ook zelf oplossingen verzinnen voor de grootste ‘uitdagingen’ der mensheid. En daarbij, ook geheel zelfstandig, daarmee concurrerende oplossingen uitschakelen.

Als Moedertje Natuur zo overvloedig en uitbundig. Ware het niet dat nu juist Moedertje Natuur zoveel schade ondervindt van AI’s uitbundigheid en overvloed. Landschappen, landerijen en hun bewoners lijden aan het opslurpen van water voor afkoeling bij de energieproductie, het klimaat warmt op door bij de opwekking van energie vrijkomende CO2-productie. Hoe komt het dat bij het navolgen van Moedertje Natuur nu juist Moedertje Natuur het loodje legt?

Dat komt omdat Vadertje Verstand het roer van haar heeft overgenomen. Zeggende: er zijn nu eenmaal zaken waar de mens, de witte, manlijke, het beter weet, en van u, Moedertje, het even overneemt. Of u dat nou leuk vindt of niet. Ook al zijn alle ingrediënten die bij die zaken nodig zijn van Moedertje Natuur afkomstig, er zijn zaken waarbij Vadertje Verstand het voortouw neemt. Zonder enige dankbetuiging worden de zeldzame metalen voor de energieopwekking, de energie, inclusief het organisme van Vadertjes’ verstand, in ontvangst genomen.

Vadertje Cartesius zei het al. Ik citeer uit mijn opstel De derde methode (te vinden op deze website): “In zijn Discours de la méthode heeft René Descartes laten zien de moderne tijd onomstotelijke waarheid te kunnen bieden. Als we al het bestaanbare mathematisch uitleggen, uiteen nemen en herleiden tot het meetbare en het getal, dan wordt ons denken betrouwbaar, wetenschappelijk relevant en dient het het welzijn van de mens het beste. De Discours luidde een tijd in waarin de waarheid van getal en meetbaarheid boven alles wordt gehuldigd. De ‘wetenschappelijke revolutie’ stond eraan te komen. Mens en wereld werden voor het eerst gepresenteerd als een mechanisch, machineachtig ingericht geheel. Ter meerdere profijt van beide.

“Ik oefende mij voortdurend in de methode,” aldus Descartes in zijn Discours, “op vraagstukken der wiskunde of zelfs op enige andere problemen die ik bijna gelijk aan die der wiskunde kon maken door ze van alle beginselen van de andere wetenschappen, die ik niet hecht genoeg vond, los te maken.”  Grootste zekerheid vindt het denken in de uitkomst van een berekening, welke berekening dan ook. (Dus ergo …) In de plaats van een beschouwelijke wijsbegeerte, schrijft Descartes, moeten we een praktische zien te vinden, door de werkingen der fysica “op dezelfde wijze aan te wenden tot alle gebruik waartoe ze geschikt zijn en ons als tot heren en meesters der natuur maken. Dit … ter uitvinding van een onbegrensd aantal kunstgrepen, waardoor men zonder enige moeite van de vruchten der aarde en al haar heerlijkheden zou genieten.”

Anno 2015 voegde ik daar, nog vóór onze door AI geregeerde wereld, aan toe: “De mathematische methode zou te bestemder tijd de methode worden waarbij manipuleerbaarheid van alles (en dus ook iedereen) de leidende gedachte was.”

Inmiddels zijn we een zo goed als door AI bestuurde wereld verder terwijl, hoe troost gevend kan het zijn, mijn pen en toetsenbord niet onberoerd gebleven zijn. In het binnenkort te verschijnen boek Het offer beweer ik dat het opofferen van voorchristelijke waarden, zoals voorouderverering, natuurverering en nog drie hier minder relevante waarden, Europa (en grote delen van rest van de wereld) weliswaar verenigd heeft in het christendom, maar waarbij een groot maar zelden benoemd verlies geleden is aan zaken die we nu steeds harder blijken nodig te hebben.

Descartes gaf zich er rekenschap van dat zijn methode een offer vergde van de mensen uit zijn tijd (ergens anders opent hij rechtstreeks een aanval op tradities): “problemen die ik bijna gelijk aan die der wiskunde kon maken [zijn oplosbaar] door ze van alle beginselen van de andere wetenschappen, die ik niet hecht genoeg vond, los te maken.” Aan het zelfvertrouwen van de techgiganten, dat de grootste problemen van de wereld uiteindelijk oplosbaar zijn dankzij (generatieve) AI, voegt Cartesius de overdenking toe geen andere wetenschappen daarbij te willen raadplegen, al evenmin “beschouwelijke wijsbegeerte.”

Aan Cartesius’ methode heb ik een “derde methode” toegevoegd. Door de methode van de humaniora (geschiedenis, wijsbegeerte en literatuur) te verbinden aan het huidige cartesiaanse ideaal. Door het publiekelijk delen van een ontstaansverhaal – of ‘mythe’ – van de computer, inmiddels van AI. In het besef dat alleen een meest geïnspireerde geest tot het ontwerp van zo’n verhaal in staat gesteld kan worden, en waarbij tot en met de minst geïnspireerde gebruiker van AI kan deelgenomen worden in die wereld van volksverhaal, historische inspiraties en verbeelding.

Zelf heb ik met name Karen Hao’s geweldige boek Empire of AI geraadpleegd om de wereld veroverende visie van de techgiganten (die Hao, als journalist, vaak ook persoonlijk kent) op deze kwestie na te gaan. Bij alle hoogdravende, maar puberaal aandoende en niet zelden religieuze toekomstperspectieven die zij ten beste geven (waarbij de Apocalyps uit het Nieuwe Testament gretig aftrek vindt), ontbreekt het deze biljonairs aan een gerijpte visie omtrent het waarvandaan en waar naartoe. Hao zelf is daar niet kinderachtig in, maar juist toegefelijk: met een meer gerijpte visie zou AI een grootse toekomst te wachten kunnen staan.

Ik geef haar daarin helemaal gelijk. Maar de giftige angel die AI doorsteekt wordt niet zozeer door haar benoemd als wel door haar Indiase collega Hem Kaur Saroya. AI voedt zich met van voorouderlijke wijsheid ontdane informatie. (Sterk dat deze twee niet-westerse stemmen opgaan om de feilen te veroordelen van overhaaste concurrentie met universele, menselijke kennis. Sterk ook dat die stemmen die van vrouwen zijn. Zo sterk zelfs dat ik daar extra door gemotiveerd wordt het typisch westerse verlies aan voorouderculturen – zie mijn Het offer, binnenkort te verkrijgen in de boekwinkel – als cruciaal te zien voor wat we missen in een patriarchale race-cultuur.)

Op een der uitzendingen van het tv-kanaal Vantage/First Post twee maanden geleden, waar Hem Saroya anchorwoman is, ging deze als een razende tekeer tegen het uiteennemen van miljoenen oude boeken om die als losse bladzijden te kunnen scannen voor het voeden van AI.  “Something precious is being destroyed … years of landing, moving homes … it’s about culture.” Volgens Cartesius about things that shouldn’t matter. De argumentatie van Hem tegen (generatieve) AI, kon gezien de talloze sympathiebetuigingen onder haar commentaar, wel eens de nekkenbreker voor de techgiganten worden.

Hao noch Hem zijn erop uit om AI ten grave te dragen. Maar zonder een publiek geweten dat ervoor is aangelegd, zonder vooroudercultuur, humaniora of hoe je het ook verder noemen wilt, is deze alle cultuur vernietigende technologie, als summum van Cartesius’ methode, gedoemd het einde in te luiden van de westerse cultuurstorm die de wereld in zijn greep heeft. Zowel de snelheid waarmee hij – ‘storm’ is manlijk, geheel toepasselijk – zich ontwikkelt als die waarmee hij de wereld in zijn greep krijgt zijn in alle opzichten desastreus.

De afslag die we in het Westen sinds Cartesius genomen hebben is te eenzijdig manlijk, in zijn te sterk geïdealiseerde kapitalisme en zijn techno-optimisme. Iedere niet-westerse cultuur kan ons op die eenzijdigheid terechtwijzen. Maar, net als met de katholieke kerk en haar diep in het mentale leven ingrijpende almacht in de Middeleeuwen, zo zal ook de stap naar onze patriarchale eenzijdigheid na die Middeleeuwen eerst onderkend moeten worden voor we kunnen beginnen er wat aan te doen.